Psilocybe ovoideocystidiata – co warto wiedzieć o tym rzadkim gatunku?

W klimacie umiarkowanym występuje wiele grzybów, w tym tych określanych mianem „magicznych”. W Polsce do najszerzej rozpoznawalnych gatunków należy łysiczka lancetowata. Coraz częściej jednak w kontekście chłodniejszych warunków klimatycznych mówi się o innym organizmie, naturalnie rosnącym na drugim końcu świata. Jest nim Psilocybe ovoideocystidiata. Co to za grzyb? Jakie ma właściwości? By dowiedzieć się tego więcej – zachęcam do przeczytania tego artykułu.

Psilocybe ovoideocystidiata – co to za grzyb?

Gatunek ten pierwszy raz został opisany w 2007 roku przez Gastona Guzmana i Richarda Gainesa. Psilocybe ovoideocystidiata to grzyb saprotroficzny, więc żywiący się martwą materią organiczną. W przeciwieństwie jednak do Psilocybe cubensis, wyrastających blisko pastwisk, gdzie mają podstawowe podłoże do wzrostu (bogate w zwierzęcy gnój), ten gatunek preferuje rozkładające się drewno liściaste i bogatą w ligninę ściółkę.

Cechy makroskopowe

Co natomiast widać na „gołe oko”? Przede wszystkim średniej wielkości kapelusz o średnicy od około 1,5 do 5 cm. Początkowo jest wypukły, ale z czasem robi się płaski z niewielkim umbo na środku. Ma gładką i higrofaniczną powierzchnię, więc zmienia kolor od stopnia nawilżenia. Mokry przybiera barwę cynamonowo-brązową lub intensywnie brązową z przezroczystymi krawędziami, odsłaniającymi skryte pod nim blaszki. Gdy robi się suchy, przyjmuje jaśniejszą kolorystykę, wchodząc w kolory płowożółte lub mlecznokremowe. Kiedy uszkodzony lub dotknięty, pojawia się typowa reakcja sinienia – albo na kolor sinoniebieski, albo zielononiebieski.

Blaszki ułożone są gęsto i przyrośnięte do trzonu, choć może zdarzyć się lekkie wycięcie. Z początku mają białawy lub jasnobrązowy kolor, a po dojrzeniu sporów przyjmują kolor od ciemnobrązowego po czarne z odcieniami purpury. Trzon dość zróżnicowany pod względem wymiarów, bo miewa od 1,5 do 9 cm długości i od 1 do 7 mm grubości. Cylindryczny i pusty w środku, u podstawy bywa lekko zgrubiały, zwykle z ciemniejszym pierścieniem po osłonce. U podstawy bywa gęsto opleciony grubymi ryzomorfami. Miąższ elastyczny i o łagodnym zapachu, przypominającym świeżą mąkę lub ogórka.

Cechy mikroskopowe

Ciekawa jest też mikroskopowa charakterystyka Psilocybe ovoideocystidiata. Odcisk od zarodników ma ciemny kolor, od purpurowobrązowego do czarniawego. Pod mikroskopem są romboidalne lub jajowate, gładkościenne z wyraźną porą rostkową. Wymiary najczęściej mają 7-11 x 5,5-7 x 5-6,5 mikrometra.

Podstawki są najczęściej czterozarodnikowe (czasem dwuzarodnikowe). Mają maczugowaty kształt. Ciekawe są też cheilocystydy i pleurocystydy, czyli sterylne komórki, występujące na powierzchni blaszek. To od nich wywodzi się nazwa gatunkowa grzyba, gdyż mają jajowaty kształt (ovoid), który zwęża się ku górze. Pierwsze z nich są liczne i zbieżne, występują na ostrzach blaszek i mogą mieć jeszcze lekko butelkowatą formę. Natomiast drugie, występujące na bocznej powierzchni blaszek, są rzadsze i bardziej pękate.

Gatunki podobne do P. ovoideocystidiata

Psilocybe ovoideocystidiata fenotypowo jest podobny do innych gatunków, w tym niektórych śmiertelnie trujących dla człowieka. Z tego powodu przy ich identyfikacji warto zachować ostrożność.

Najgroźniejszym sobowtórem jest Galerina marginata, czyli hełmówka jadowita. Nie dość, że morfologicznie przypomina opisywany gatunek, to zajmuje podobne stanowiska, czyli drewno liściaste i iglaste. Wytwarza ona te same toksyny, co muchomor sromotnikowy. Główna różnica leży w rdzawobrązowym wysypie zarodników, braku sinienia po uszkodzeniu i trwałym, skórzastym pierścień.

Inny gatunek, zbliżony wyglądem do P. ovoideocystidiata, to Psilocybe caerulipes, będący jej bliskim krewnym. Pod względem wyglądu niemal identyczny, choć nieco mniejszy. Poza tym różnią je cechy mikroskopowe (brak wyraźnych, jajowatych cystyd) oraz sezon występowania. Psilocybe caerulipes owocnikuje jesienią, a Psilocybe ovoideocystidiata wypuszcza owocniki wiosną.

W końcu Pholiotina cyanopus, czyli stożkówka siniejąca. To mały, brązowawy grzyb, który też sinieje pod wpływem uszkodzenia (również zawiera psylocybinę). Różnica tkwi w delikatniejszym trzonie i nieco innych stanowiskach. W przeciwieństwie do P. ovoideocystidiata woli raczej środowiska trawiaste.

Gdzie występuje Psilocybe ovoideocystidiata?

Długo gatunek ten był mylony z Psilocybe caerulipes, mimo że wzrastał w innym sezonie. Prawidłowa klasyfikacja przyszła dopiero na początku XXI wieku. Richard Gaines wtedy dostrzegł różnice w morfologii komórkowej i zwrócił uwagę właśnie na inny okres wzrastania owocników, co opisał w czasopiśmie Mycotaxon.

Jego naturalnym obszarem występowania są stany Ohio, Pensylwania, Wirginia Zachodnia i Kentucky. Wskazuje się jednak, że m.in. w wyniku działań człowieka, został przeniesiony również na wybrzeże Pacyfiku i do Europy (w tym do Niemiec, Szwajcarii, Czech, a mówi się nawet o pojedynczych stanowiskach w Polsce). Gatunek ten więc wykazuje dużą zdolność adaptacyjną w klimacie umiarkowanym.

Najczęściej zajmuje doliny rzeczne, obszary zalewowe i wilgotne lasy łęgowe. Preferuje podłoża zawierające drewno olchy, klonu, jaworu i wierzby. W miastach dostrzega się, że łatwo kolonizuje korę mulczową stosowaną w parkach i na klombach. Na takich stanowiskach owocnikuje zazwyczaj od kwietnia do końca czerwca, co go wyróżnia na tle innych gatunków. Rzadziej zdarzają się rzuty na przełomie października i listopada (jeśli jest dość ciepło i wilgotno).

Kolonizacja Psilocybe ovoideocystidiata – jak przebiega?

Psilocybe ovoideocystidiata w warunkach laboratoryjnych charakteryzują się dynamiczną kolonizacją. Grzybnia jest silnie ryzomorficzna, dzięki czemu łatwo transportuje na duże odległości składniki odżywcze i wodę. Ponadto produkowana przez grzyb psylocybinowy ovoid (jak skrótowo się czasem o nim mówi) mycelium cechuje się dużą odpornością na zakażenia bakteryjne i konkurencyjne pleśnie.

Jak szybko kolonizuje ten grzyb? Od momentu, gdy np. płynne kultury Psilocybe ovoideocystidiata zostaną zaszczepione na substracie, mijają zazwyczaj 3-7 dni, gdy pojawiają się pierwsze strzępki. Pełna ekspansja trwa około 14 do 21 dni. Całkowity okres, tj. gdy tworzy się zwarte mycelium, zajmuje zazwyczaj do 5 tygodni. Wiele naturalnie zależy od warunków, jakie się zapewni grzybni. Najlepsze obejmują:

• temperaturę w zakresie od 15 do 22° Celsjusza,
• wysokie stężenie dwutlenku węgla (na poziomie 5000-10000 ppm, czyli takiej liczby cząsteczek CO2 na 1 milion cząsteczek powietrza),
• wilgotność substratu na poziomie około 60-65%,
• ograniczony dostęp do światła.

Jak wygląda pierwszy rzut?

Pierwszy rzut jest zazwyczaj bardzo duży. W naturze primordia wyrastają zazwyczaj po szoku termicznym, gdy temperatura spada poniżej 10° C i przy mocnym wzroście wilgotności (np. po nocnym deszczu). Od tego momentu zazwyczaj mija od 5 do 8 dni, gdy z zawiązków rozwijają się dojrzałe owocniki, rosnące w gęstych kępach. W pierwszym rzucie często grzyby są największe, z grubymi i mięsistymi trzonami oraz szerokimi kapeluszami. Kolejne są już mniej obfite, a same owocniki – mniejsze.

Moc Psilocybe ovoideocystidiata – jaka jest zasobność w alkaloidy?

Warto wspomnieć także o alkaloidach obecnych w Psilocybe ovoideocystidiata. Podobnie jak bardziej popularny gatunek – łysiczka kubańska, grzyby te wytwarzają psylocybinę i psylocynę. Wskazuje się przy tym, że zasobność może być wyższa niż u dzikich P. cubensis. W suchej masie psylocybina ma zwykle stężenie od 0,45 do 0,90%. Psylocyna z kolei – od 0,15 do 0,50%. W grzybach występuje też baocystyna, jednak jej ilości są śladowe, na poziomie od 0,01 do 0,05%.

Psilocybe ovoideocystidiata – podsumowanie

Jak wiele innych gatunków z rodzaju Psilocybe, tak i P. ovoideocystidiata stanowi intrygujący obiekt badań dla mykologów. Dla wielu interesujący jest fakt doskonałej adaptacji w mniej sprzyjających warunkach dla łysiczki kubańskiej. Z tych i innych powodów wielu mykologów poszukuje preparatów badawczych na bazie tych grzybów.