Jak działają grzyby psylocybinowe na mózg? Nauka o psylocybinie

Dla wielu badaczy grzyby są czymś więcej niż częścią świata ożywionego. Dostarczają bowiem wiele intrygujących rozwiązań, potencjalnie pomocnych w walce z różnymi problemami, także natury zdrowotnej. Jednak status prawny części z nich bywa dość złożony. Wśród takich przypadków wystarczy wymienić te produkujące psylocybinę. Jak ten alkaloid działa na mózg? Jakie są efekty psylocybiny – te pozytywne i negatywne? Na te pytania odpowiadam poniżej. Zapraszam do przeczytania artykułu.

Czym jest psylocybina?

Zacznę od podstaw – psylocybina to inaczej 4-fosforyloksy-N,N-dimetylotryptamina, będąca naturalnym związkiem chemicznym z grupy tryptamin. Produkują ją grzyby z ponad 200 gatunków, wśród których najpopularniejsze są np. Psilocybe cubensis. W „normalnych” warunkach jednak pozostaje nieaktywna, a dopiero w organizmie zwierzęcia zostaje przekształcona w psylocynę. Ta z kolei swoją budową chemiczną przypomina mocno serotoninę. Jednocześnie jej cząsteczki są na tyle małe, że przekraczają barierę krew-mózg, wywołując kaskadę zmian w ośrodkowym układzie nerwowym.

Jaką funkcję w naturze ma psylocybina?

Nim opiszę działanie, jakie ma psylocybina w przypadku ludzkiego organizmu, omówmy jej biologiczną funkcję. Choć nie udało się potwierdzić jednej, konkretnej tezy, wysnuto kilka przypuszczeń na ten temat. Do najpowszechniej uznanych należy to stwierdzające, że związek ten powstał jako odpowiedź na niesprzyjające warunki środowiskowe.

Grzyby z tego rodzaju w pewnym momencie musiały się bronić przed pasożytami, w tym przede wszystkim owadami. Wiąże się to m.in. z faktem, że konkurują one z nimi o ekosystem – wiele insektów bowiem żeruje na odchodach zwierząt roślinożernych, podobnie jak grzyby z rodzaju Psilocybe. Psylocybina w takich warunkach ma działać na receptory serotoninowe bezkręgowców, doprowadzając do zmiany ich apetytu i zachowania. W praktyce więc związek ten ma chronić grzyby zarówno przed żerowaniem na samych owocnikach, jak i potencjalnie na grzybni.

Inna hipoteza głosi, że jest to mechanizm proliferacyjny. Przywołuje się ją w kontekście kręgowców – zarówno myszy, jak i dużych ssaków. Po spożyciu dużej ilości owocników zwierzę porusza się bardziej „chaotycznie” oraz rozsiewa zarodniki przez oddawanie treści żołądkowej w wymiotach lub w luźnym stolcu. To z kolei może pomóc zasiedlać grzybom nowe stanowiska.

Pojawiają się również teorie o tym, że grzyby psylocybinowe wykształciły ten alkaloid w celu komunikacji z ludźmi. Jednak są to hipotezy z marginesu nauki. Niemniej – przez wpływ na świadomość, człowiek znalazł zastosowanie dla tych organizmów i zawartych w nich substancji.

Jak psylocybina działa na ludzki mózg?

Warto przede wszystkim zdać sobie sprawę, że dzisiaj nie mówimy już zaburzeniach chemii. Obecnie, kiedy zastanawiamy się nad tym, jak działają grzyby psylocybinowe, częściej mamy na myśli model „reorganizacji” sieci. Poniżej opisuję szerzej mechanizm, reakcje oraz zmienne, które mogą decydować o sile działania tej substancji.

Opis mechanizmu

Jak wspomniałem wyżej – psylocybina w swojej aktywnej formie budową molekularną przypomina serotoninę. Z tego powodu stanowi agonistę receptora serotoninowego 5-HT2A. Co to oznacza? M.in. to, że wiąże się z nimi i aktywuje je z dużą siłą. Jako że zagęszczenie tych receptorów znajduje się w korze nowej, zwłaszcza w obszarach odpowiedzialnych za procesy poznawcze wyższego rzędu – ma to swoje określone efekty.

W tym kontekście należy wspomnieć o Sieci Aktywności Spoczynkowej (z ang. Default Mode Network). To system połączonych obszarów mózgu, pozostający w aktywności, kiedy nie skupiamy się na konkretnym zadaniu. Według neurobiologii i psychologii odpowiada on za nasze „ego”, ale też autorefleksję, myślenie o przeszłości i przyszłości. Psylocybina natomiast powoduje tymczasowe rozluźnienie i dezintegrację tej sieci, co prowadzi do zupełnie nowego komunikowania się między poszczególnymi obszarami mózgu, tworząc nowe połączenia funkcjonalne. W dalszej części artykułu opiszę, jakie to może nieść ze sobą konsekwencje.

Reakcje organizmu na psylocybinę

Poza mózgiem psylocybina wpływa również na pracę całego systemu, czytaj – organizmu. Wynika to ze zdolności pobudzania układu współczulnego – części autonomicznego układu nerwowego, mobilizującego organizm do działania, stresu lub walki (więc reakcji fight or flight). Podstawowe objawy wskazujące na obecność psylocybiny w organizmie to:

• mydriaza, czyli rozszerzenie źrenic,
• lekki wzrost ciśnienia tętniczego i tętna,
• zmiany w termoregulacji (dreszcze lub uczucie ciepła),
• nudności (wynikających z obecności receptorów serotoninowych w układzie pokarmowym).

Od czego zależy siła reakcji na psylocybinę?

Wyróżnia się kilka czynników, które mają wpływ na to, jak organizm i mózg reagują na psylocybinę. Z jednej strony jest to wielkość dawki (o czym więcej w dalszej części artykułu). Z drugiej – paradygmat Set and Setting (czyli nastawienia i otoczenia). Ponadto duże znaczenie ma też genetyka – mamy różne warianty genów receptora 5-HT, co może wpłynąć na doświadczenia wynikające z zastosowania tej substancji.

Wpływ mniejszych dawek na mózg

Przyjrzyjmy się najpierw temu, na co w badaniach naukowcy mają wpływ – wielkość dozy. Niskie dawki, zwane często mikrodawkami, wywołują w łączności mózgu zwykle subtelne zmiany. U osób, na których wykonywano testy z użyciem psylocybiny, wykazywano poprawę nastroju i zwiększenie neuroplastyczności – zdolności mózgu do tworzenia nowych połączeń synaptycznych. Nie dochodzi jednak do rozpuszczenia czy „śmierci” ego. Dodatkowo można zaobserwować lekkie zmiany w percepcji rzeczywistości przez np. wyostrzenie widzenia kolorów.

Większe dawki, a reakcje organizmu

Przy stosowaniu tzw. heroic dose, reakcje mogą być zgoła inne. Często dochodzi do zjawiska synestezji, czyli doświadczania mieszania zmysłów, np. odczuwania dźwięków w zupełnie inny sposób („widzenie ich”). Dodatkowo pojawiają się wrażenia mistyczne, wizyjne wręcz. To moment największego nieuporządkowania mózgu (maksymalnej entropii), ale z perspektywy psychiatrii – najbardziej pożądany, gdyż to w tych warunkach dostrzega się potencjał „oduczania się” szkodliwych, sztywnych schematów myślowych, typowych dla depresji, PTSD i innych zaburzeń.

Psylocybina jako lek?

Właśnie to, jak psylocybina wpływa na mózg, sprawia, że wielu naukowców widzi w niej nie zagrożenie, a szansę dla tysięcy osób z depresją lekooporną oraz innymi poważnymi chorobami. Co jednak ważne – o substancji tej mówi się w kontekście psychoterapii. To kluczowy czynnik w walce z pewnymi dolegliwościami.

Psylocybina może potencjalnie pomóc np. w:

• przerwaniu ruminacji,
• stymulacji neurogenezy,
• leczeniu lęku egzystencjalnego.

Natomiast wciąż są pewne badania, które sugerują ostrożność wykorzystania jej w leczeniu. U osób z rodzinną historią schizofrenii czy ChAD widzi się potencjalne ryzyko wystąpienia epizodów psychotycznych. W pewnych badaniach wykazano też utrzymanie się zaburzeń wzrokowych (halucynacji). Ponadto – jeśli psylocybina stosowana jest bez odpowiedniego wsparcia, może być przyczyną tzw. bad tripu – traumatycznych przeżyć i ataków paniki.

Grzyby psylocybinowe – czy zrewolucjonizują psychiatrię?

Zarówno presja ze strony naukowców, lekarzy-psychiatrów, jak i samych chorych sugeruje, że psylocybina może w najbliższym czasie stać się bardziej dostępna. Wiele krajów europejskich, ale nie tylko, zaczyna dopuszczać stosowanie jej w warunkach, gdy inne środki zawiodły. Czy jednak będzie się to wiązało z rewolucją zdrowia psychicznego? O tym jeszcze najpewniej się przekonamy.