Jak rozpoznać zdrową grzybnię w growkicie?

Samodzielna obserwacja grzybów to niesamowita przygoda, niezależnie od tego, czy robimy to na potrzeby badawcze, czy też chcemy mieć łatwy dostęp do gatunków spożywczych lub funkcjonalnych. Początkujący mykolodzy często mają wiele pytań o postępowanie w trakcie obserwacji mykologicznych. Jedno z nich dotyczy tego, jak rozpoznać zdrową grzybnię i kiedy growkit może dawać oznaki infekcji. W tym artykule omawiam szerzej to zagadnienie, dzięki czemu amatorzy tej niesamowitej dziedziny będą mogli pewniej podejść do swojej pasji. Jeśli i Ty potrzebujesz takich informacji – już teraz zachęcam Cię do przeczytania tego tekstu.

Co warunkuje zdrowie grzybni?

Grzybnia to de facto sieć strzępek, złożony żywy organizm, na który wpływają dziesiątki procesów, sprawiających, że rozwija się prawidłowo lub też coś zaburza jej funkcjonowanie. Można wyróżnić 4 grupy czynników, najmocniej na nią oddziałujących. To np.:

• sterylność i mikrobiologia,
• wilgotność i nawodnienie,
• temperatura,
• wymiana gazowa.

Sterylność i mikrobiologia – czy grzybnia ma „czystą kulturę”?

W pierwszym przypadku mówimy o tym, czy w paczce razem z „korzonkami” nie występują inne mikroorganizmy, mogące potencjalnie zacząć konkurować z nimi, albo gorzej – żywić się na nich. Mamy więc na myśli np. bakterie i pleśnie, z którymi mycelium niemal zawsze przegrywa. Z drugiej strony samym zagrożeniem bywają już zarodniki pleśni, występujące często w otoczeniu. Warto dodać, że do zakażenia bakteriami i pleśnią nierzadko dochodzi już w momencie zaszczepienia podłoża grzybnią. Z tego powodu tak ważne jest, aby sięgać po produkty od sprawdzonych dostawców.

Wilgotność jest ważna… ale nie można z nią przesadzać

Grzyby potrzebują wilgotności. Jednak – wbrew pozorom – nadmiar wilgoci wcale nie musi im sprzyjać. Wiele bowiem zależy od gatunku. W przypadku growkitów np. z reishi, lwią grzywą, czy nawet leśnymi gatunkami, występującymi normalnie w Polsce, zarówno niedobór, jak i nadmiar wody bywa szkodliwy. Zbyt duża wilgotność może przyczyniać się do rozwoju bakterii. Pojawia się wtedy często tzw. wet spot – czyli śluzowata infekcja bakteryjna. Za suche środowisko natomiast hamuje wzrost grzybów.

Stabilne warunki temperaturowe to klucz do rozwoju!

Wyrastanie owocników grzybów kojarzymy zazwyczaj z jesienią. To okres, gdy jest więcej wilgoci, ale i temperatury są już nieco niższe. Organizmy te natomiast potrzebują odpowiednio nagrzanego środowiska, zwłaszcza podłoża. Jeśli dodatkowo dochodzi stosowna ilość wody – wtedy zyskują dogodne warunki do rozwoju i rozmnażania się. Warto wiedzieć, że preferencje dotyczące temperatury zależą też od gatunku.

Przykładowo – zdrowa grzybnia Psilocybe cubensis najlepiej rozwija się w temperaturach 20-24° stopni, gdyż wywodzą się one z wilgotnych i ciepłych rejonów. Natomiast źle na grzyby działają wahania temperatur, powodujące tzw. stres metaboliczny. W takich warunkach dochodzi u nich do zaburzenia wewnętrznej równowagi biochemicznej, przez co aktywują się procesy przetrwania. Zaczynają wtedy produkować substancje ochronne, w tym metabolity wtórne. Warto zauważyć, że np. z perspektywy farmakologii to stan pożądany, bo wtedy organizmy te produkują antybiotyki wykorzystywane np. w leczeniu.

Grzybnia musi oddychać

W końcu – mycelium potrzebuje odpowiedniej wentylacji. To szczególnie ważne w kontekście growkitów. Choć automatyczne paczki wzrostu skutecznie mogą odprowadzać nadmiar CO2, to zdarzają się takie produkty, w których użytkownik sam musi zadbać o wentylowanie. Do czego prowadzi nadmiar dwutlenku węgla? Otóż, jak wykazuje praktyka, wzrost wtedy staje się „puszysty” i bardziej chaotyczny. Natomiast odpowiednia ilość tlenu sprawia, że grzybnia rozwija się „sznurkowo”, w bardziej uporządkowany sposób.

Jak rozpoznać zdrową grzybnię?

Skoro już wiesz, jakie czynniki wpływają na zdrowie grzybni, pora, abyś dowiedział się, jak rozpoznać tę, która rozwija się prawidłowo. Przede wszystkim – niezależnie od obserwowanego gatunku – musisz być uważnym mykologiem. Kluczowe jest to, abyś obserwował zarówno widoczne symptomy, jak i wąchał zawartość paczki (jednocześnie uważając, aby jej przy tym nie skazić i nie zaciągać się – zarodniki niektórych pleśni są szkodliwe dla układu oddechowego). Duże znaczenie ma też tempo wzrostu grzybni.

Przede wszystkim oznaki zdrowej grzybni w growkicie są widzialne. Duże znaczenie ma kolor i tyczy się to zdecydowanej większości grzybów, których growkity dostępne są w sprzedaży. Zazwyczaj plecha jest albo w kolorze czystej, jasnej bieli, albo lekko kremowa. Przebarwienia mogą świadczyć o tym, że zaczyna dziać się niepożądany proces.

Kolejna kwestia to struktura. Bywa ona ryzomorficzna albo puszysta. W pierwszym przypadku grzybnia wygląda jak białe niteczki, co wskazuje na jej siłę. Agresywność, zdrowie i zdolność do kolonizacji nowych „terenów”. Puszysta z kolei, zgodnie z nazwą, przypomina nieco śnieżnobiałą watę. Zasadniczo działa ona dobrze, ale jest mniej wydajna w produkcji owocników. Duże znaczenie ma też to, jak się rozprzestrzenia. W dobrych warunkach mycelium zazwyczaj równomiernie rozkłada się po podłożu, bez zostawiania łysych placków. Dodatkowo kolonizuje substrat zwykle w ciągu 10-21 dni (w zależności od warunków). W końcu – w zdrowych growkitach pojawiają się piny i primordia.

Duże znaczenie ma także zapach. Jeśli jest ziemisty, świeży, kojarzy się z lasem – to wszystko w porządku. Gdy woń zmienia się, staje się kwaśny, chemiczny lub odpychający – w obrębie grzybni dzieje się coś bardzo złego.

Czym charakteryzuje się zdrowa grzybnia Psilocybe cubensis?

Jako że u Mykożercy masz okazję znaleźć grzybnię Psilocybe cubensis przeznaczoną do badań mikroskopowych, warto powiedzieć również kilka słów o niej. Mycelium tego gatunku zazwyczaj jest śnieżnobiałe i agresywne, bardzo szybko kolonizuje oraz tworzy wyraźne, grube strzępki. Na jej powierzchni mogą występować też inne symptomy, które w tym przypadku są niegroźne. To np. niebieskie przebarwienia, pojawiające się w miejscu uszkodzenia lub nawet dotknięcia czy spryskania wodą. To normalna reakcja w przypadku Łysiczki kubańskiej. Z drugiej strony na powierzchni grzybni może wystąpić żółtawy płyn – metabolity. Jeśli jest przejrzysty i nie śmierdzi, to nie masz się czym przejmować. Jeśli staje się mętny lub ma nieprzyjemny zapach – oznacza to, że grzyb walczy z jakimś zagrażającym mu zjawiskiem.

Co może sygnalizować, że grzybnię toczy jakiś proces chorobowy?

Co bywa przejawem choroby? Wyróżniamy szereg sygnałów alarmowych, wymagających uwagi. Wśród nich są np. zmiany:

• koloru (zielony lub czarny świadczy o pleśni; różowy czy pomarańczowy – infekcji bakteryjnej lub drożdżami),
• tekstury (pojawienie się śluzu czy galarety oznacza występowanie bakterii; puszyste struktury to często pleśnie, a pyłek to zarodniki pleśni),
• zapachu (kwaśny oznacza rozwój bakterii, słodki i mdły świadczy o procesie rozkładu, a fermentacyjny – rozwoju drożdży),
• zachowania (nagłe zatrzymanie wzrostu, nierównomierna kolonizacja i mokre plamy mogą świadczyć o problemach).

Jak dbać o zdrowie grzybni?

Właściwe dbanie o grzybnię jakiegokolwiek gatunku wymaga przede wszystkim higieny oraz sterylności przy pobieraniu materiału. Dodatkowo trzeba ostrożnie kontrolować warunki, dbając o stabilną temperaturę, umiarkowaną wilgotność i lekką wymianę powietrza. Do tego zawsze należy obserwować mycelium, jak się zachowuje oraz reagować na ewentualne oznaki problemów. Często niestety zmiany zachodzą na tyle gwałtownie, że growkitu nie da się uratować i trzeba go wyrzucić. Nie warto bowiem ryzykować, gdyż ewentualne skażenie bakteriami czy pleśnią może również zagrażać naszemu zdrowiu.